Fot. Rozrzucone strony rękopisu i ptasie pióro.

ANDRZEJ SIEDLECKI

Być aktorem

START | POLSKA | USA | JAPONIA | AUSTRALIA | MOJE KSIĄŻKI | MOJE NAGRANIA | WCIELENIA RÓŻNE | ARTYKUŁY-WYWIADY | GALERIA ZDJĘĆ

Fot. Okladka książki 'Być aktorem'.

Książka "BYĆ AKTOREM. Podstawy techniki aktorskiej. Teatr, Film, Telewizja, Radio"

(fragmenty z książki i recenzji)

OD AUTORA

Moja poprzednia książka "Sekrety Techniki Aktorskiej. Jak uczyć?" - była skierowana głównie do
instruktorów gry aktorskiej. Obecna jest adresowana do wszystkich interesujących się techniką
i mechanizmem gry aktora, a szczególnie do kandydatów i kandydatek na aktorki/aktorów, debiutantów w zawodzie i aktorów amatorów, chcących powiększyć swą wiedzę.

Grafika-żart rysunkowy.


Książka może okazać się także przydatna dla studentów reżyserii i wiedzy o teatrze, którzy powinni posiadać podstawowe wiadomości na temat procesu pracy aktora.

... Ponieważ książka zajmuje się problemem wiarygodności działań i mowy, to jestem przekonany, że okaże się też bardzo przydatna dla wszystkich osób w tych zawodach, w których niezbędny jest dar przekonywania i wiarygodności, niezależnie, czy mają do czynienia z szeroką publicznością, czy z pojedynczymi klientami.

Książka została wzbogacona o rozmowy z wybitnymi artystami teatru, filmu i telewizji, którzy zechcieli podzielić się z nami swoim zawodowym doświadczeniem.

Serdeczne podziękowania, zatem składam (w kolejności alfabetycznej) Bogusławowi Lindzie, Olgierdowi Łukaszewiczowi, Janowi Machulskiemu, Andrzejowi Sewerynowi i Magdalenie Zawadzkiej.



Recenzje:

... Książka ta, to jeden z tego typu podręczników, które w prosty i przejrzysty sposób opisują drogę, jaką musi przebyć ktoś marzący o uprawianiu zawodu aktora. Rzetelnie, systematycznie, krok po kroku zostaje opisana nie tylko pozornie łatwa do zdobycia wiedza o fundamentach tej sztuki, ale i pomysłowe ćwiczenia mogące doskonalić rozwój adepta. Przez kolejne etapy ćwiczące rzemiosło autor prowadzi nas pewnie i z doświadczeniem kogoś, kto wielokrotnie podejmował ten rodzaj trudu.

Jego wiedza, zrodzona na pograniczu teorii i praktyki jest rozległa, czerpana z wielu źródeł i ugruntowana poprzez wnikliwą autoanalizę i precyzyjną obserwację innych.

Patronują tej książce - Konstanty Stanisławski, Peter Brook, Michaił Czechow, Jerzy Grotowski - czyli najwięksi i najbardziej odkrywczy jeśli chodzi o technikę aktorską nauczyciele i twórcy teatru.

... Siedlecki równocześnie kimś, kto nie ukrywa źródeł inspiracji i swój jasny, i logiczny wywód podpiera koniecznymi cytatami, i odnośnikami, trafnymi i wspomagającymi jego niezwykle czytelny zamysł.

... dołącza wywiady z kilku znakomitymi kolegami - wywiady, które stają się czymś innym, niż tradycyjne rozmówki zamieszczane w pismach o profilu rozrywkowym.

To próba wspólnego namysłu nad ukrytymi źródłami - talentu, sukcesu, efektywności.

... Sądzę, że każdy, kto zamierza poważnie zajmować się sztuką aktorską, przeczyta tę książkę z ciekawością i uwagą. Na polskim rynku nie ma właściwie obecnie żadnego równie syntetycznego i przyjaznego czytelnikowi podręcznika.

Maciej Wojtyszko, reżyser teatralny, filmowy i telewizyjny,
dramaturg, pisarz, scenarzysta, wykładowca reżyserii
w Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie.



AICT/IATC-Sekcja Polska Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych,
Yorrick, Jagoda Opalińska, 13 października 2010

... cały tekst ujmuje rzeczową analizą kolejnych etapów pracy nad rolą oraz klarownym trybem narracji. [...]Jest w tym wiarygodny i przyjazny - zarówno, kiedy dzieli się własnym entuzjazmem, jak też kiedy ostrzega przed zawodowymi pułapkami. Dlatego mówiąc o magii, pasji, przekraczaniu psychofizycznych barier, wciąż krąży wokół kwestii rzemiosła. Te rozdziały stanowią najcenniejszą, precyzyjną w doborze wskazówek i ćwiczeń część książki... autor powiedział sporo, rozważnie i poważnie formułowanych myśli o mechanizmach roli. Nota bene zrobił to dużo głębiej niźli oświetlona blaskiem Brodwayu Judith Weston. Dobrze byłoby więc książkę rozpropagować wśród maturzystów, którym śnią się premiery i owacje... Zatem narybku aktorski, masz lekturę, czytaj i ćwicz.

Jagoda Opalińska

I inny głos krytyczny:

... W trakcie lektury dostrzega się rzetelność warsztatową i wnikliwość obserwacji, z jaką Autor podszedł do tematu, tym razem skierowanego do szerszego kręgu zainteresowanych.

... Andrzej Siedlecki daje wskazówki, jak rozpoznawać prawdziwą sztukę, opisuje proces tworzenia roli, a także przedstawia relacje: aktor - zespół - reżyser. Ciekawym rozszerzeniem tematu jest rozdział "Aktor w filmie, telewizji i radiu", pokazujący różnice w pracy aktora w zależności od medium poprzez opis procesu pracy nad rolą.

... Poza zaprezentowaniem techniki aktorskiej Autor omawia w książce jeszcze dwie inne: relaksacyjną i wymowy. [...] Te cenne wskazówki bardzo się przydadzą nie tylko przyszłym adeptom sztuki aktorskiej, ale również tym, dla których autoprezentacja stanowi ważny środek wyrazu lub jest niezastąpionym narzędziem w kontaktach z szeroką publicznością.

Łączę wyrazy szacunku
Halina Leśniewska, Warszawa.


Rozdział I

Być aktorem

... Aktor jest twórcą i jednocześnie tworem swojej pracy. Kiedy gra - reagując na bodźce w wymyślonych okolicznościach, w wyobrażony sobie dynamiczny sposób, który powinien być stylistycznie prawdziwy do czasu i miejsca - to rezultatem jego gry jest komunikowanie publiczności myśli i emocji postaci.

Aktor tak powinien grać (czy będzie przeżywał, czy nie), by widzom zdawało się, że rzeczywiście postać, którą gra, jest prawdziwa i przekazuje w wiarygodny sposób pewną ludzką prawdę, a wtedy widzowie będą przeżywać razem z nim...

To piękny zawód, ale... Młody człowiek, który postanawia zostać aktorem powinien wiedzieć, że w teatrze nie decyduje chęć grania, ale rzeczywiste zdolności.

[...] Nie osiągnie tego, co zamierza na polu artystycznym, jeśli nie jest obdarzony szczególnymi zdolnościami i nie włoży dużo pracy, aby te wrodzone zdolności udoskonalić.

... A są to: predyspozycje umysłowe, edukacja, wiedza życiowa, zdolność obserwacji, wrażliwość, smak artystyczny, temperament, dobry głos i dykcja, wyrazista twarz i gesty, ciało harmonijnie zbudowane, zręczność i sprawność, plastyczność ruchu, wytrwałość, wyobraźnia, samokontrola i dobre zdrowie. A pierwszą i najważniejszą cechą jest oczywiście talent, którego nie można nikomu wszczepić, ani którego nie można wyuczyć. I nawet jeśli "bogowie" obdarzą Cię talentem, ryzyka porażki z różnych powodów nie można wykluczyć.

AKTOR - HOMO CREATOR

Grafika-żart rysunkowy.

Po drugiej stronie rzemiosła, techniki stoi talent i kreatywność - twórcze podejście do zadania, które jest niezbędne w uprawianiu sztuki. Myślę, że warto poznać, co o cechach osób twórczych mówią badania specjalistów. Być może odkryjesz je u siebie.

... Cechy osobowości twórczej można skategoryzować w trzy grupy, odpowiadające trzem osobowościowym mechanizmom tworzenia: otwartość, niezależność, wytrwałość [...]. Otwartość oznacza wrażliwość na bodźce, łatwość asymilowania nowych doświadczeń oraz ich przetwarzania, co prowadzi do generowania nowych jakości. Procesy te są możliwe dzięki niezależności w myśleniu i działaniu, krytycznej postawie wobec siebie i napływających informacji. Niezależność wyraża się także w postawie nonkonformistycznej. Z otwartością i niezależnością wiąże się umiejętność akceptacji rozbieżności informacyjnych, treści niejasnych, niespójnych czy sprzecznych. Ludzie twórczy są zdolni do długotrwałej, intensywnej pracy oraz odraczania gratyfikacji; tak ujmowana wytrwałość sprzyja pokonywaniu trudności związanych z twórczością [...].


Rozdział III

KONCENTRACJA I ZAANGAŻOWANIE

Grafika-żart rysunkowy.

Bardzo ważnym elementem w procesie twórczym jest koncentracja, czyli stan skupienia i wzrost intensywności uwagi skierowanej na wybrany przedmiot, zjawisko czy sytuację...

... Koncentracja uspokaja i pomaga kontrolować umysł. Jest niezbędna w zawodzie aktora i jej uzyskanie jest podstawową umiejętnością. Aktor nieskoncentrowany na próbach na zadaniach aktorskich nie może być twórczy.

... Być skoncentrowanym w czasie prób czy przedstawień nie oznacza wcale bycia spiętym i nie zrelaksowanym. Wprost przeciwnie, aktor powinien być zrelaksowany, ale jednocześnie uważny i skupiony. Koncentracja na zadaniu, które wykonujesz na scenie, pomaga również w eliminacji strachu i napięcia nerwowego.

I teraz przenieśmy się do innego rozdziału...


Rozdział IV

TWORZENIE ROLI

AKTOR - SZTUKA - TEKST

... Jeśli scenariusz lub sztukę otrzymałeś jeszcze przed pierwszym spotkaniem z członkami zespołu i wiesz, jaką rolę zagrasz, to przeczytaj od razu cały tekst. Zrób to uważnie, by nie zepsuć sobie pierwszego wrażenia przez pochopny osąd lub wybrzydzanie, ponieważ jest to wstępny stopień kreacji. Następne czytanie już nie zawiera takiego momentu niespodzianki, który jest potrzebny twórczej intuicji.

Czy powinieneś już skupić się na swojej roli? Na pewno jeszcze nie...

PRÓBY CZYTANE

Na pierwszym spotkaniu z reżyserem zaczynają się tzw. próby czytane. Jest to początkowy, analityczny okres prób, podczas których aktorzy, siedząc przy stole, czytają sztukę, a reżyser opowiada, jak widzi poszczególne postacie, wyjaśnia sytuacje, podaje pewne problemy do przemyślenia i prowadzi aktorów w pożądanym przez siebie kierunku. Zgodnie z autora i swoim artystycznym zamierzeniem. Już od pierwszej próby, przez cały okres prób czytanych, później sytuacyjnych, aktorzy muszą poświęcić czas na dokładną analizę tekstu.

Grafika-żart rysunkowy.

... Na pierwszych tradycyjnych próbach czytanych aktorzy analizują tekst, okoliczności i sytuacje w sztuce, dyskutują, argumentują, konfrontują swoje rozumienie tekstu i postaci z wizją reżysera. Grać, oczywiście jeszcze nie mogą, bo nie znają dokładnie okoliczności, więc nie wiedzą, co grać. Tylko źli aktorzy wiedzą od początku, jak zagrają i proponują wtedy tzw. sztampę, czyli czytanie manieryczne. Ty będziesz szukał znaczeń i emocji, a poprzez poszukiwanie, poprzez robienie błędów i pomyłek, których nie należy się obawiać, dochodził do właściwej interpretacji tekstu.

Na pierwszych próbach proponuję czytać scenę głośno, nie śpiesząc się, normalnie, logicznie i ze zrozumieniem. Mimo przemyśleń w domu, na próbach reaguj wrażliwie i żywo na ton partnera. Staraj się jak najczęściej odrywać oczy od tekstu i utrzymywać wzrokowy kontakt z partnerem. Gdy Ty zaczynasz scenę, pamiętaj, że przed wypowiedzeniem tekstu coś się zdarzyło, odbyła się jakaś akcja, coś już przeżyłeś lub jeszcze przeżywasz, więc pierwsze słowo - zdanie będzie wynikiem, rezultatem tych przeżyć i doświadczeń. [...]

Najpierw SŁUCHAJ - MYŚL - CZUJ - potem ODPOWIADAJ.

Gra - to słuchanie i reagowanie na to, co partner mówi i robi, "branie i dawanie". Jego akcja - Twoja reakcja! Należy o tym pamiętać przez cały okres prób, a także podczas przedstawień.


ELEMENTY AKTORSKIEJ ANALIZY TEKSTU
Analiza postaci - podstawowe pytania aktorskie

Proponuję teraz dokładniejsze zapoznanie się z następnymi elementami procesu pracy nad rolą, które - sformułowane przez Stanisławskiego - stanowią zasadniczy fundament dla aktora w jej budowaniu.

Grafika-żart rysunkowy.

Zacznijmy od postaci, która w strukturze sztuki teatralnej czy w scenariuszu jest punktem centralnym i od niej wszystko się zaczyna i zależy. Ponieważ postać poprzez swoje działania rozwija fabułę sztuki i przynosi widzowi znaczenia, aktor powinien odkryć i zrozumieć funkcję postaci w odniesieniu do głównego tematu, bo wszystko co stwarza, musi być podporządkowane jednemu nadrzędnemu celowi, a mianowicie głównej idei sztuki. Określmy wobec tego cechy sprawcze postaci.

Postać, by osiągnąć swoje cele i potrzeby zaczyna działać, wytwarzając różne akcje, które mają jej pomóc w osiągnięciu celu głównego. A działa zawsze w pewnych okolicznościach, wywierających na nią wpływ. Działając, napotyka ona na swojej drodze różne trudności, bowiem inne postacie mają także swoje określone cele do zrealizowania, więc ich niezbieżne dążenia wytwarzają konflikt (walkę dwóch przeciwstawnych sił). Postać, ażeby porozumiewać się z innymi, używa słów i kreuje dialog, który posiada podtekst (ukryte znaczenia w tekście).

Posiada też zawsze złe lub dobre relacje z innymi. Poprzez działania postaci, które dążą do określonych celów, wytwarza się fabuła sztuki, składająca się z serii wątków i motywów, zdarzeń i epizodów. I oczywiście, postać jest także nośnikiem tematów prezentowanych przez autora w fabule i przyczynia się do wyrażenia głównego przesłania sztuki.

Aby zrozumieć postać w sztuce, trzeba by aktor dokonał bardziej szczegółowej analizy tekstu, posługując się podstawowymi pytaniami aktorskimi, na które powinien znaleźć odpowiedzi w czasie całego procesu twórczego. Poszukiwanie i sformułowanie konkretnych odpowiedzi oraz szeroka wiedza na temat granej postaci powinna pomóc aktorowi w tworzeniu roli. Jest to abc pracy profesjonalisty, elementarna wiedza, której od aktora oczekuje reżyser.

Granie w telewizji różni się od grania w filmie tym, że w zasadzie rejestruje się całą sztukę czy telenowelę chronologicznie i aktor w studio telewizyjnym może nagrywać scenę po scenie. Kontynuacja gry jest utrzymana, może czuć się więc bardziej komfortowo niż na planie filmowym. Poza tym, przed wejściem do studia dokonuje się analizy tekstu, następnie próbuje sceny, zatem aktor ma więcej czasu na pracę nad rolą.

Grafika-żart rysunkowy.

Stosowanie środków aktorskich, ze względu na bliską obecność kamer i mikrofonów, jest podobne jak w filmie, ale Jerzy Limon uważa że:

Zbigniew Zapasiewicz natomiast nie dzielił aktorstwa na telewizyjne czy teatralne i twierdził, że: "Aktorstwo jest jedno. Determinuje je tylko odległość oglądania. Jeśli wiem, że ktoś mnie ogląda z bliska i rozmawiam z nim w cztery oczy, tak jak to się dzieje w kontakcie z kamerą blisko stojącą, nie używam nadmiernych środków wyrazu, ponieważ nie ma takiej potrzeby. Natomiast jeśli gram na scenie lub kamera stoi daleko, muszę użyć większej ekspresji i wydatkować więcej energii. Ale sprawa, która jest we mnie, niezależnie od tego, czy przekazuję ją dalej, czy bliżej, jest taka sama."


Aktor w radio

Grafika-żart rysunkowy.

Nie skłamię, jeśli napiszę, że udział w słuchowiskach radiowych i czytanie literatury w radio aktorzy bardzo lubią, i to niemal wszyscy. Dlaczego?

Pewnie dlatego, że studio radiowe ma swoją specyficzną atmosferę, a praca przed mikrofonem urzekającą intymność... no i efekty są prawie natychmiastowe... finansowe także.

Będąc w studio i nagrywając prozę czy poezję, mam wrażenie, że mówię bezpośrednio do słuchacza, który jest blisko mnie, że niejako wchodzę mu do duszy - tak sobie to zresztą wyobrażam - i wtedy mam poczucie absolutnego z nim kontaktu. Bardzo to lubię.

Oto Spis Treści, który pomoże Ci zdecydować, czy książka będzie dla Ciebie przydatna.

                                           SPIS TREŚCI
OD AUTORA
Rozdział I
BYĆ AKTOREM
     Motywacja
     Pasja, praca, sukces
     Obecność - "iki, iki"
     Talent i technika
     Aktor - homo creator
Rozdział II
SYSTEM KONSTANTEGO STANISłAWSKIEGO
INTERPRETACJE
     Kontrola - "wewnętrzne oko" podświadomości
     Pamięć emocjonalna
     Wyobraźnia w procesie twórczym
     Od "świadomego do nieświadomego"
     Metoda działań fizycznych
     Aktor i postać - wielość w jedności
Rozdział III
PRZED PRÓBAMI
     Relacje: aktor - zespół - reżyser
     Technika próbowania
     Samopoczucie sceniczne
     Intuicja
     Inspiracja
     Koncentracja i zaangażowanie
Rozdział IV
TWORZENIE ROLI
     Aktor - sztuka - tekst
     Role epizodyczne
     Tekst
     Próby czytane
     Próby sytuacyjne
     Improwizacja w procesie twórczym
     Elementy aktorskiej analizy tekstu
     Analiza postaci - podstawowe pytania aktorskie
     Analiza akcji/działań postaci
     Analiza "okoliczności założonych" i użycie "gdyby"
     Analiza konfliktu
     Analiza jednostek
     Podtekst
     Dialog
     Monolog
     Emocje i techniki ich przywoływania
     Podwójne emocje
     Nośniki emocji: śmiech i płacz
     Tempo-rytmy
     Ekspresja ciała w tworzeniu postaci
     Budowanie roli "od wewnątrz" i "od zewnątrz"
     Prawda sceniczna i fałsz
     Konwencje stylu
     Technika zapamiętywania tekstu
     Podstawy efektywnego mówienia
Rozdział V
PRZED PREMIERĄ
     Próby generalne
     Trema
     Przedstawienia
     Zastępstwa
     Aktor w nietradycyjnym teatrze
Rozdział VI
AKTOR W FILMIE, TELEWIZJI I RADIU
Rozdział VII
AKTORZY O ZAWODZIE
     Bogusław Linda
     Olgierd Łukaszewicz
     Jan Machulski
     Andrzej Seweryn
     Magdalena Zawadzka
     I inni
     Niebezpieczeństwa zawodu
     Porażka i popularność
Rozdział VIII
ĆWICZENIA
     Relaks
     Ćwiczenia relaksacyjne w pozycji leżącej
     Praca przepony
     Ćwiczenie na przedłużenie oddechu
     Ćwiczenie na znalezienie właściwego brzmienia dźwięku
     Relaks wiązadeł głosowych (strun głosowych)
     Rozgrzewka wiązadeł głosowych
     Rozgrzewka i ćwiczenie warg
     Rozgrzewka i ćwiczenie szczęki
     Rozgrzewka i ćwiczenie języka
     Ćwiczenie podniebienia miękkiego
     Ćwiczenie na artykulatory
     Językowe łamańce
     Jak być dobrym mówcą
     Ćwiczenia na koncentrację
     Zamiast posłowia
REKOMENDACJE
BIBLIOGRAFIA

A zatem, życzę Ci miłej lektury w odkrywaniu tajemnic zawodu aktorskiego!

- - -

Strzałka w lewo. Strzałka w prawo.
Copyright Andrzej Siedlecki, Sydney. Ostatnia modyfikacja: 2012-04-03